معلومات عمومی -- از هر چمنی یک صنمی

ماهیت قربانی حج

دام های قربانی هدیه حج گزار (برای نیازمندان):

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لا تَحْلِقُوا رُوءُسَکُمْ حَتّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ... .(بقره : 196)

از اینکه از دام های اختصاص داده شده برای قربانی در حج تعبیر به «هدی» شده، می توان نکته یاد شده را استفاده کرد.

5 . رمی جمره

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً... لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّه ِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ اْلأَنْعامِ... ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ... .(حج : 27، 28 و 29)

از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده است که درباره سخن خدای عزّوجلّ؛ «ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ» فرمود: «تفث» رمی و حلق است...(بحار، ج96، ص312، ح39)

6 . حلق و تقصیر

لزوم حلق یا تقصیر و خروج از احرام پس از انجام مراسم قربانی:

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً... لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّه ِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ اْلأَنْعامِ...ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ... .(حج : 27، 28 و 29)

افزون بر روایت یاد شده، شماری از مفسّران «قضاء تفث» (به معنای برطرف کردن آلودگیها) را کنایه از خروج از احرام (با انجام حلق یا تقصیر) دانسته اند.

(نک : مجمع البیان؛ المیزان، ذیل آیه)

جواز تأخیر حلق یا تقصیر پس از قربانی:

...ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ... .(حج : 29)

«ثُمَّ» بیانگر جواز تأخیر است.

7 . طواف

وجوب طواف خانه خدا (طواف زیارت) پس از حلق و تقصیر:

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ... وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ .(حج : 29)

در مجمع البیان، از بعضی مفسران نقل شده که گفته اند مقصود از طواف در آیه فوق، طواف زیارت است؛ (طوافی که پس از باز گشت از منا واجب می باشد).

طواف در عصر جاهلیت

طواف خانه خدا بدون هیچ لباس و پوشش، توسط مردان و زنان مشرک در روزگار جاهلیت:

وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللّه ُ أَمَرَنا .(اعراف : 28)

جمعی از مفسران گفته اند: این سخن خدا (وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً) اشاره است به رسم مردم جاهلیت که با حالت برهنه طواف می کردند و می گفتند: ما همانگونه که از مادرانمان متولّد شدیم، طواف می کنیم و در لباسهایی که در آن مرتکب گناه شده ایم طواف نمی کنیم

(المیزان، ذیل آیه)

8 . نماز طواف

نماز طواف از واجبات و مناسک حج:

...وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی... .(بقره : 125)

طبق روایت نقل شده از امام صادق علیه السلام ، مقصود از «وَ اتَّخِذُوا» نماز طواف است(مجمع البیان، ذیل آیه)

مقام ابراهیم، محل نماز طواف:

...وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی... .(بقره : 125)

9 . سعی میان صفا و مروه

سعی میان صفا و مروه از مناسک حج و عمره:

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما... .(بقره : 158)

صفا، مبدأ سعی:

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما... .(بقره : 158)

نکته یاد شده، از تقدّم ذکری «الصَّفا» استفاده می شود. از امام صادق علیه السلام نقل شده که رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود: سعی را از جایی که خدا شروع کرده، آغاز کنید آنگاه (پیامبر) به صفا آمد و سعی را از صفا آغاز کرد.(نورالثقلین، ج1، ص147، ح465)

سعی صفا و مروه از اعمال نیک و مورد پاداش خداوند:

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّه َ شاکِرٌ عَلِیمٌ .(بقره : 158)

آمیختگی سعی میان صفا و مروه به مظاهر شرک و بت پرستی در روزگار جاهلیت:

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما... .(بقره : 158)

ناخشنودی مسلمانان صدر اسلام از سعی میان صفا و مروه به سبب آمیخگی آن به مظاهر شرک و بت پرستی در عصر جاهلیت:

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما... .(بقره : 158)

از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: مسلمانان (صدر اسلام) فکر می کردند که صفا و مروه از بدعت های مردم عصر جاهلیت است و (در رد این پندارشان) آیه فوق نازل شد.(مجمع البیان، ذیل آیه).

سبب این بر داشتِ آنان این بوده است که مردم عصر جاهلی بتی به نام «اساف» بر روی صفا و بتی دیگر به نام «نائله» بر روی مروه نهاده بودند و در سعی میان صفا و مروه آن دو را مسح می کردند و لذا مسلمانان از سعی میان صفا و مروه کراهت داشتند و «فَلا جُناحَ» به معنای «منعی ندارد» (با اینکه سعی واجب است) در نفی چنین توهّمی می باشد. (نک : همان)

اهمیت صفا و مروه

صفا و مروه (دو کوه کوچک در کنار مسجدالحرام) از علایم و شعائر الهی:

إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ.... (بقره: 158)

10 . ماندن در منا

ماندن در منا در ایام تشریق (یازدهم تا سیزدهم ذیحجه) و ذکر و یاد خدا در این روزها (و بیتوته در آن، در شبهای این روزها) از مناسک حج:

وَ اذْکُرُوا اللّه َ فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ... .(بقره : 203)

مخیّر بودن حج گزار میان ماندن روز سیزدهم ذی حجه در منا و کوچ کردن از آن در روز دوازدهم در صورت ترک همه محرّمات احرام:

وَ اذْکُرُوا اللّه َ فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی... .(بقره : 203)

شعار ایام تشریق

مطلوب بودن یاد خدا با ذکر: «اَللّه ُ اَکْبَرُ، اَللّه ُ اَکْبَرُ، لا اِلهَ اِلاَّ اللّه ُ وَ اللّه ُ اَکْبَرُ، اَللّه ُ اَکْبَرُ وَلِلّهِ الْحَمْدُ،

فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّه َ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً...وَ اذْکُرُوا اللّه َ فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ... .(بقره : 203 ـ 200)

در روایات، ذکر مورد امر در آیات فوق به اذکار یاد شده، و «فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ» به ایام تشریق تفسیر شده است(مجمع البیان، ج1 و 2، ص532)

11 . طواف نسا

وجوب طواف نسا در حج:

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ... وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ .حج : 29

در اینکه «وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ» اشاره به کدام طواف است، میان مفسّران اختلاف است، عدّه ای گفته اند اشاره به مطلق طواف است و برخی آن را اشاره به طواف زیارت دانسته اند و شماری هم گفته اند مقصود از آن، طواف نسا است و این قول مطابق روایات نقل شده از اهل بیت علیهم السلام در باره این بخش از این آیه است.(نورالثقلین، ج3، ص493، ح105 ـ 104)

پایان مناسک حج

کعبه، نقطه پایان مناسک حج:

ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّه ِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ * لَکُمْ فِیها مَنافِعُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ .(حج : 33 ـ 32)

در اینکه مقصود از شعائراللّه در آیه فوق چیست مفسّران سه احتمال ذکر کرده اند: «تمام معالم دین»، «خصوص مناسک حج» یا «خصوص دام های قربانی».

(نک : مجمع البیان؛ المیزان، ذیل آیه)

نکته بالا بر اساس احتمال دوم است.

یادگیری مناسک حج

درخواست ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام از خداوند مبنی بر تعلیم مناسک حج به آنان، هنگام بنای کعبه:

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْماعِیلُ...رَبَّنا... وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ... (بقره : 128 ـ 127)

* نذورات در حج

موسم حج، زمان مناسب برای وفا به نذرها و عهدها:

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ .(حج : 29)

* نظافت در حج

لزوم تطهیر و برطرف ساختن آلودگی ها(ی ایجاد شده در زمان احرام حج) پس از خروج از احرام:

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ .(حج : 29)

«قضاء تفث» به معنای بر طرف کردن آلودگی ها است.(مجمع البیان، ذیل آیه)

* همکاری در حج

لزوم تعاون و همکاری در حج و امور آن بر اساس نیکی و تقوا:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه ِ... وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ... وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی اْلإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ .(مائده : 2)

* وجوب حج

حج، تکلیف الهی بر عهده عموم مردم:

...وَلِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ.... (آل عمران: 97)

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ... .(حج : 27)

گروهی از مفسران گفته اند: «وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ» خطاب به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است.

(مجمع البیان، ذیل آیه).

بنابراین، آیه بالا، دالّ بر وجوب حج است، بدون هیچ شرط ، که البته آیه 97 آل عمران آن را تفسیر و تقیید می کند.(زبدة البیان فی احکام القرآن، ص224)

وجوب حج بر ثروتمندان، در هر سال:

وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً... .آل عمران : 97

امام کاظم علیه السلام فرمود: خداوند حج را بر توانمندان در هر سال واجب کرد.

(تهذیب الأحکام ،ج5، ص16، ح48، باب وجوب الحج)

مرحوم شیخ طوسی در شرح روایت فوق، فرموده است: معنای اینگونه روایات این است که بر توانمندان به نحو علی البدل واجب است که هر سال حج انجام دهند (تاخانه خدا از حج گزار خالی نماند).

واجب بودن حج در آیین ابراهیم خلیل علیه السلام :

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً... . (حج : 27)

برداشت بر اساس این احتمال است که مخاطب «وَ أَذِّنْ» ابراهیم خلیل علیه السلام باشد، نه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و همین احتمال صحیح تر و مشهور است.

نیز نک : ترک حج

شرایط وجوب حج

استطاعت و توانایی (جسمی، مالی و...) شرط وجوب حج:

وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً... .آل عمران : 97

واجب شدن حج بر انسان به واسطه تلبیه، اشعار و تقلید:

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ...(بقره : 198)

معاویة بن عمار از امام صادق علیه السلام نقل کرده که حضرت در باره ...فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ... فرمود: فرض و وجوب حج به واسطه تلبیه و اشعار و تقلید است و هر یک از اینها (تلبیه، اشعار و تقلید) انجام گیرد، حج به صورت یک فریضه واجب خواهد شد.

(تفسیر عیاشی، ج1، ص113)

نیز نک : زمان حج، ماههای حج، امنیت در حج

* ویژگی های حج

1 . جامعیت

حج، تکلیفی جامعِ سایر تکالیف الهی و خواص آنها:

الف ـ انفاق مال:

وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً... .(آل عمران : 97)

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ... . (بقره : 196)

ب ـ تبری:

وَ أَذانٌ مِنَ اللّه ِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ اْلأَکْبَرِ أَنَّ اللّه َ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ... .(توبه : 3)

پ ـ تولّی:

وَأَذِّنْ فِیالنّاسِ بِالْحَجِ یَأْتُوکَ....(حج: 27)

این برداشت با توجه به خطاب «یَأْتُوکَ» است که این سخن امام باقر علیه السلام : «تمامیت حج، ملاقات کردن با امام است» آن را تأیید می کند.

...ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ... .(حج : 29)

در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ» به معنای ملاقات با امام است.(نورالثقلین، ج3، ص492، ح96)

ت ـ روزه:

...فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ... .(بقره : 196)

ث ـ نماز:

...وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی... .(بقره : 125)

ج ـ هجرت و دوری از وطن:

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ... . (حج : 27)

ح ـ همایش و حضور همگانی:

فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللّه َ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ... ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النّاسُ... .(بقره : 199 ـ 198)

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَعَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ... لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ... .(حج : 27 ـ 28)

حج، جامع منافع فردی، اجتماعی، دنیایی و آخرتی:

...فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ... لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ... .(حج : 27 ـ 28)

جمع و مطلق بودن کلمه «مَنافِعَ» مفید نکته فوق است؛ ولذا از امام صادق علیه السلام سؤال شد که مقصود از «منافع» منافع دنیا است یا منافع آخرت؟ حضرت فرمود: همه آن مقصود است.

2 . عمومیت

عموم مردم (ناس) مخاطب تکلیف حج نه خصوص مؤمنان:

...وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ... .(آل عمران : 97)

وَأَذِّنْ فِیالنّاسِ بِالْحَجِ یَأْتُوکَ....(حج: 27)

ارتباط تنگا تنگ عمومیت حج با جهانی بودن کعبه:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَ أَمْناً... .(بقره : 125)

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ...وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ... .(آل عمران : 97 ـ 96)

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ... وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ... .(آل عمران : 97 ـ 96)

جَعَلَ اللّه ُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ... .(مائده : 97)

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ... .(حج :